Vergeten stadspoorten komen tot leven dankzij tekenaar Sak (76): ’Niemand kan zich voorstellen dat Haarlem ooit al die poorten had’

 

Sak van den Boom begon in 2015 met het tekenen van Haarlemse gebouwen en is daar nooit meer mee gestopt. Binnenkort verschijnt zijn negende boek in de serie ’Haarlem moet je zien’. Hij tekende voor ’Haarlem vestingstad’ met pen de veertien stadspoorten die de Spaarnestad ooit had. „Niemand kan zich voorstellen dat Haarlem ooit al die poorten had.”

Iedere Haarlemmer kent de Amsterdamse Poort. Veel van de stadsbewoners hebben ook weleens van de Kruispoort en de Janspoort gehoord, maar de stad had ooit nog elf andere poorten. Van den Boom onttrekt ze aan de vergetelheid. Hij tekent niet alleen hun veelal stoere voorkanten. De tekenaar laat ook zien hoe de poorten eruitzagen aan de achterkant, waar ze in de stad stonden, en plaatst enkele ervan in het Haarlem van nu.

Van den Boom (76) schetst in zijn negende boek ook een geschiedenis van de stadspoorten. De lezer krijgt meteen een beeld van waar ze voor dienden en, mede dankzij de 3D-plattegronden, waar ze stonden. „Niemand kan zich voorstellen dat Haarlem ooit al die poorten had. Dat is ook de aanleiding voor dit boek. Hoe is het mogelijk dat dit allemaal is gesloopt?” Op die vraag weet Van den Boom inmiddels het antwoord. De stadspoorten werden steeds minder gebruikt, gingen niet meer elke avond dicht en raakten vervallen. Uiteindelijk werden ze overbodig, in een tijd dat monumentenzorg nog niet bestond.

Imposant

„De Kleine Houtpoort was zo imposant, die durfden de Spanjaarden niet aan te vallen.” Dat had ook weinig nut, want de poort was voor het Beleg van Haarlem (1572-1573) volgestort met stenen en zand. „Ze waren waarschijnlijk niet ver gekomen.” Deze stadspoort is ook als laatste gesloopt, in de tweede helft van de negentiende eeuw.

Ook de Sint-Catharijnewaterpoort spreekt tot de verbeelding. Zij bestaat uit twee torens aan weerszijden van het Spaarne met een brug ertussen, vertelt Van den Boom terwijl hij een grote tekening ervan laat zien. Vermoedelijk werd een boom of valdeur naar beneden gelaten om ongenode gasten over het water te weren.

Achter elke poort zit wel een verhaal. De Kennemerpoort of Nieuwpoort verrees pas in 1677 nadat de stad naar het noorden was uitgebreid. De Janspoort en de Kruispoort werden overbodig, en een nieuwe poort werd neergezet op de plek van de huidige Kennemerbrug. „Ongeveer waar nu de bloemenstal van B&B staat”, vertelt Van den Boom. De nieuwe stadspoort had vooral een symbolische functie. Het fronton overleefde de sloop in 1866 en siert nu een voormalig schoolgebouw aan de Wilhelminastraat.

Tunnel

Niet alle poorten zijn even indrukwekkend, merkte Van den Boom toen hij zich ging verdiepen in de geschiedenis van de stadspoorten. Neem de Deymanspoort. Een wat overdreven naam voor een tunnel onder de aarden stadswal op de plek waar nu de Rozenstraat ligt. De poort diende niet ter verdediging van de stad, maar bood de zeventiende-eeuwse burgemeester Dick Deyman een doorgang naar zijn weiland ten noorden van Haarlem, waar hij koeien weidde, zodat hij niet hoefde om te lopen.

De Raampoort was niet zozeer een verdedigingspoort, maar een opening in de stadsmuren voor de lakenwevers. De ramen van de wevers waren namelijk buiten de stad geplaatst, waardoor dringend behoefte was aan een simpele doorgang.

Van den Boom neemt de tijd om te vertellen over alle veertien poorten. Zoals over de Schalkwijkerpoort, waarvan tijdens werkzaamheden aan de Schalkwijkerbrug in 2023 nog resten werden gevonden. Vlakbij, aan de andere kant van het Spaarne, stond de Eendjespoort of Leidse Waterpoort. In de pentekeningen ervan is ook de Grote of St.-Bavokerk te zien. „Ik kon het niet laten”, glimlacht Van den Boom. Zo is ook meteen duidelijk waar de poort stond ten opzichte van de ’Grote Baaf’. Haarlems beroemdste bouwwerk keert in meer tekeningen terug.

Van den Boom reproduceerde de stadspoorten aan de hand van etsen, tekeningen en schilderijen van de Haarlemse vestingwerken. Soms gebruikte hij ook zijn fantasie of baseerde hij zich op afbeeldingen van andere vestingsteden. Zo tekende hij de binnenkanten van sommige poorten, terwijl die echt niet allemaal vereeuwigd waren.

Ook las hij veel over de geschiedenis van de veertien stadspoorten. Geregeld was en is hij te vinden in het Noord-Hollands Archief (NHA). „Heerlijk om daar te zitten lezen.” Veertien maanden was hij bezig met ’Haarlem vestingstad’. Informatie verzamelen, tekenen, schrijven, het boek vormgeven; het liep door elkaar heen. Voormalig NHA-directeur Lieuwe Zoodsma was een begenadigd meelezer, net als Ton in ’t Veld, met wie Van den Boom eerder het boek De Bakenes maakteSchilderen

Van den Boom schildert zijn hele leven al en portretteerde menig familielid. Dat is ook te zien aan de muren van het Haarlemse grachtenpand waar hij met zijn vrouw woont. Nadat hij twintig jaar geleden zijn mediabedrijf had verkocht, kreeg hij plots zeeën van tijd. Van den Boom verhuisde naar het centrum van de stad en ging pentekeningen maken van de oude Haarlemse gebouwen. Inmiddels heeft hij duizenden bouwwerken vereeuwigd.

Elke dag was Van den Boom wel bezig voor ’Haarlem vestingstad’. Eerst maakte hij de contouren van de gebouwen. „Ik teken met een pennetje, dus als het fout is, moet ik opnieuw beginnen.” En ja, heel wat onafgemaakte tekeningen belandden bij het oud papier.

Als de contouren staan, begint het arceren. „Hoe arceer ik een dak of een muur? Dat is altijd spannend. De ene keer gaat dat heel goed, de andere keer minder. Maar het is ook helemaal niet erg als het niet meteen lukt. Ik vind dit fantastisch om te doen. Heerlijk, je komt in een soort flow terecht.”

Meestal heeft Van den Boom bij het ochtendgloren al zin om aan de slag te gaan. „Op het moment dat ik de lijntjes ga trekken, wordt het soms bijna meditatief.” De Grote Houtpoort vond hij erg fijn om te tekenen. „Zo’n kolossaal ding.” Zijn tekenstijl heeft zich de afgelopen elf jaar ontwikkeld. „Ik ben nu veel zorgvuldiger en gedetailleerder bezig. Eerst deed ik het meer uit de losse pols, nu zit het dichter bij de realiteit.”

In de serie ’Haarlem moet je zien’ bracht hij eerder acht boekjes uit: met tekeningen van onder meer Schalkwijk, het centrum, veel monumenten rondom de binnenstad, alle straten van het centrum, hoofden en huizen van Haarlemse schrijvers en De Bakenes. De meeste verkochten en verkopen goed. „Bij sommige boekhandels, zoals De Vries Van Stockum, heb ik inmiddels een eigen plankje”, illustreert Van den Boom. Van sommige uitgaven zijn enkele duizenden exemplaren verkocht, lokale bestsellers.

„Het ene boek vloeit over in het andere”, heeft de geboren Zeeuw gemerkt. Hij is alweer druk in de weer met een nieuwe aflevering in de ’Haarlem moet je zien’-serie. Hiervoor tekent hij alle huidige panden aan de Haarlemse grachten en voormalige grachten. „Dus ook de Oude Gracht, de Raamgracht en de Voldersgracht.” Hij denkt zelf met zijn vrouw in een grachtenpand te wonen dat werd gemaakt met het puin van de Janspoort of de Kruispoort. Een bijzondere gedachte.

Achter Nieuwe Gracht

Niet veel Haarlemmers zullen weten dat op de plek van de Parklaan ooit ook een gracht lag: de Achter Nieuwe Gracht. „Ik schrijf ook het verhaal van deze grachten. Hoe ze zijn ontstaan en waarom ze zijn gedempt.” Mooi vindt hij het om tijdens het lezen nog steeds dingen te ontdekken die hij nog niet wist.

Met zijn nieuwste project verwacht hij twee jaar bezig te zijn. „Eigenlijk is het heel verslavend. Het is leuk om ’s morgens wakker te worden en te denken: Wauw, we beginnen aan het Bisschoppelijk Paleis aan de Nieuwe Gracht.”

 

Door Wessel Mekking van het Haarlems Dagblad

Gepubliceerd op dinsdag 10 februari 2026